و رجاء اهل عقل و نفس ، تا انقضاء عمر است در دنيا كه دار اكتساب است . و رجاء ارباب قلوب كه اهل محبّت و معرفتند ، تا يوم القيام بلكه الى ابدالآباد منقطع نگردد كه كمال و حسن محبوب را نهايت نيست ؛ لهذا طلب و رجاء محبّ عارف را نيز نهايت نيست ، و خزائن جود و رحمت و خيرات حضرت جواد وهّاب رحيم را نهايتى نيست ، و ناقص و فانى نخواهد شد : قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً « 31 » . و هرگاه غالب باشد بر نفس تمنّيات ، اسباب رجاء چون سموم مهلكه است او را - مانند عسل كه در آن شفاء ناس است در « امزجهء بارده » « 32 » ؛ و امّا در « محرور المزاج » « 33 » ، مهلك است - زيرا كه مورث مىشود معاصى را در اين كس ؛ پس سزاوار است كه معالجه شود به اسباب خوف و رجاء - تماما - به ترهيب « 34 » و ترغيب ؛ زيرا كه خوف و رجاء ، دو تازيانه است كه رانده مىشود نفس به آنها به ساحل نجات ابدى . و حضرت امير المؤمنين ص مىفرمايد : عالم ، كسى است كه مأيوس نكند خلايق را از رحمت حقّ تعالى ، و ايمن نكند ايشان را از مكر او ؛ زيرا كه علماء ، ورثهء انبياءاند و اطبّاء قلوب مريضه‌اند ، مىبايد استعمال نمايند ادويهء نافعه را موافق مرض هركس ؛ و خوف نيز از ادويهء مصلحهء نفوس است ، و از شعار متّقين و صفات صالحين است . و حضرت رسول ص فرموده : « رأس الحكمة مخافة اللّه » « 35 » . و خوف در نفس ،

--> ( 31 ) - به مجلّد اوّل ، مقدّمهء شارح صفحهء 17 رجوع شود . ( 32 و 33 ) - مزاج‌هاى سرد ، داراى مزاج گرم ؛ اين دو اصطلاح ، از مصطلحات طبّ قديم است . ( 34 ) - ترسانيدن ( 35 ) - اساس حكمت ، ترس از خداست : « تفسير القمّىّ » 1 : 290 ، « من لا يحضره الفقيه » 4 : 376 ، « الخصال » 1 : 111 ، « الاختصاص » : 342 ، « كنز الفوائد » 1 : 216 ، « مشكاة الانوار » : 215 ، « ارشاد القلوب » 1 : 73 ، « وسائل الشّيعة » 15 : حديث 20327 ، 16 : حديث 21247 ، -